سوغدىلار ئىسرائىللاردۇر

بىر كىشى ئۆزىنىڭ يەھۇدىيلارنىڭ ئەۋلادى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ، ئەجدادلىرىنىڭ مىڭ يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى جۇڭگودا كۈچلۈك ئىمپېرىيە قۇرغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان
بىر چوڭ مالىمانچىلىقتىن كېيىن ، شيەنبېي ، ھۇن ، شىيې، چياڭ ۋە دى قاتارلىق بەش خۇ قەبىلىسى ئارقا-ئارقىدىن جۇڭگو ئائىلىسىگە قوشۇلدى ،ئەمما ھېچقانداق ئىز يوق.
بۇ بەش قەبىلە ئىچىدە ، شىيې خەلقىنىڭ كېلىپ چىقىشى ئەڭ سىرلىق .

چېن يىنكېنىڭ قارىشىچە ، شىيېلار يۆجىلاردۇر ؛ تاڭ چاڭجېڭ شىيېلارنى غەربىي رايوندىكى خۇلار دەپ ئويلايدۇ ؛ ۋاڭ جوڭجېڭ شىيېلارنى شى پادىشاھلىقىنىڭ ئادەملىرى دەپ قارايدۇ ؛ تەن چىجېڭ ھەتتا شىيېلارنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كاڭجۇ   ھۆكۈمرانلىقىدىكى سوغدىيىلار دەپ قارايدۇ

سوغدى ياكى يۆجى ياكى خۇلار ۋە ياكى شىيې خەلقىنىڭ ۋەكىلى مەرھۇم جاۋ سۇلالىسىنىڭ ئىمپېراتورى شى جاۋ ئىدى. جىن سۇلالىسى كىتابىنىڭ 140-تومى «شىلەي كىتابى ھەققىدە» ناملىق كىتابتا سوغدى خەلقىگە شىلې تەرىپىدىن ئېنىقلىما بېرىلگەن: «شىلوڭ سۆزى ئەجدىھا ، ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكى ھۇنلار».
دېمەك ، سوغدىلار خەلقى ھونلارنىڭ بىر تارمىقى دەپ قارىلىدۇ.
ئەمما سوغدى خەلقىنىڭ تۈز كۆزلىرى ، يېشىل كۆز قارىچۇقى ، ئېگىز بۇرنى ، قىزىل ساقاللىرى ، بۈدرە چاچلىرى ، قۇلىقىدىكى ئۇزۇن قۇلاق تۈكلىرى ۋە خۇداغا ئىشىنىشى باشقا ھونلارغا ئوخشىمايدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا ، بەزى ئالىملار سوغدى تىلى بىلەن خاتىرىلەنگەن تارىخ كىتابلارنى بۈگۈنكى تۈرك تىلى ۋە قازاق تىلى قاتارلىقلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تەتقىق قىلغان. شۇنداقلا سوغدى تىلى تۈرك تىللىرىنىڭ تەلەپپۇزىنى ئاساس قىلغان ئالتاي ئائىلىسىنىڭ بىر تارمىقى قاتارىغا كىرىدىغان بولۇپ، تۈرك ئائىلىسى بىلەن چوڭقۇر يىلتىز تارتقان.
ئەمما يەنە بەزى ئالىملار سوغدى تىلىنى قەدىمكى ئورخۇن يېنىسەي تىلىغا تەۋە دەپ قارايدۇ.
قىسقىسى ، تېز پەيدا بولۇپ تېز غايىپ بولغان سوغدى خەلقىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ھېچكىم بىلمەيدۇ.
يېقىندا ، ئۆزىنى جاكارلىغان ئىمپېراتور جاۋىل شىلېنىڭ چوڭ ئوغۇللىرىنىڭ 69-ئەۋلاد نەۋرىسى ئۆز تەشەببۇسى بىلەن سوغدىلارنىڭ كېلىپ چىقىشىدىكى مىڭ يىللىق سىرنى ئاچتى.
بۇ كىشىنىڭ فامىلىسى شى ، ئۇنىڭ ئىسمى شۈ خاۋ بولۇپ ، ئۇنىڭدا روشەن سوغدىلارنىڭ ئىرسىيەت مىراسلىرى بار:  ئۇنىڭ كۆزى كۈلرەڭ ۋە كۆك بىلەن ئورالغان ، مەڭزىدىكى ساقاللىرى قىزىل ، بۇرنى كەڭ. مەلۇم دەرىجىدە ئوخشىشىپ كېتىدۇ.
شىخۇاۋ سوغدىلارنىڭ  كېلىپ چىقىشى توغرىسىدا مۇنداق دېدى: سوغدىلار ئەمەلىيەتتە يەھۇدىي ،سوغدىلارنىڭ تىلى ئەمەلىيەتتە قەدىمكى ئىبرانىي تىلى. (ئەسكەرتىش: ئەگەر قەدىمقى سوغدىلارنىڭ تىلى ئورخۇن يېنسەي تىلى بولسا ھەم سوغدىلارنىڭ تىلى قەدىمقى ئىبرانى تىلى بولسا ئۇنداقتا قەدىمقى ئىبرانىڭلارنىڭ تىلى دەل ئورخۇن يېنسەي تىلىدۇ) بۇ تېپىشماڭنىڭ جاۋابىنى بۇ تىۋىتىردىن كۆرەلەيسىز. يەنى قەدىمقى ئۇيغۇر تىلى دەل ئىسرائىللارنىڭ تىلىدۇر.تېخمۇ ئېننىق ئېيتقاندا ھازىرقى ئسرائىلىيە ئىشلىتىۋاتقان ئىبراي تىلى دەل قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىدۇر.
شىخۇاۋ سوغدىلارنىڭ ئۆزگىرىش تارىخى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېدى: تارىخنى ۋە ئىنجىلنى ئوقۇغان ھەر قانداق كىشى قەدىمكى ئىسرائىلىيەدە يەھۇدىيلارنىڭ ۋەتىنىدىن ئالتە قېتىم ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى بىلىدۇ.
تۇنجى بۈيۈك دىئاسپورا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 1656-يىلى. قۇرغاقچىلىقنىڭ تەسىرىدە ، قەدىمكى ئىبرانىيلار مىسىرغا قېچىپ كەتكەن. 400 يىلدىن كېيىن ، مۇسا جامائەتنى باشلاپ ئۆزىنىڭ ئانا يۇرتىغا قايتىپ كەلدى ۋە يەھۇدىي دىنىنىڭ سىئون تېغىغا قويغان «ئون ئەمر» نى قوبۇل قىلغان ۋە تەۋرات يېزىلغان. شۇڭا ئىبرانىيلار ئۆزىنى «ئىسرائىلىيە» دەپ ئاتىغان.».
ئىككىنچى چوڭ دىئاسپورا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 722-يىلى يۈز بەرگەن. ئەسلىدە ، ئىسرائىلىيە پادىشاھى سائۇل بىرلىككە كەلگەن يەھۇدىي پادىشاھلىقىنى قۇرغان ، ئەمما مىلادىدىن ئىلگىرىكى 936-يىلى ئۇ ئىسرائىلىيە ئون قەبىلىسى ۋە ئىككى يەھۇدىيە قەبىلىسىگە ئايرىلغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 722-يىلى ، ئاسسۇر ئىمپېرىيىسى ئىسرائىلىيەنىڭ شىمالىنى ئىشغال قىلدى ، ئىسرائىلىيە ئون قەبىلىسى بۇ دۆلەتتىن قوغلاپ چىقىرىلىپ ، شەرققە قاراپ ئايلىنىپ كەتتى. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 722-يىلى ، بۇ «باھار ۋە كۈز دەۋرى يىلنامىسى» نىڭ باشلىنىشى ۋە جۇڭگودىكى چىندىن بۇرۇنقى قەدىمكى كىتاب زۇ جۇەننىڭ باشلىنىشى بولۇپ ، جۇڭگونىڭ شەرقىي شىمالىدا شيەنبېي ، ۋۇكۇ ، ۋەن قاتارلىق قەبىلىلەر پەيدا بولغان.
ئۈچىنچى بۈيۈك دىئاسپورا مىلادى 586-يىلى. باشقىچە ئېيتقاندا ، شىمالدىكى ئون ئىسرائىلىيە قەبىلىسىنى ئېچىنىشلىق قوغلاپ چىقىرىۋەتكەندىن كېيىن ، جەنۇبتىكى يەھۇدىيە پادىشاھلىقىمۇ مىلادىيە 586-يىلى ئەسىرگە ئېلىنغان ۋە ئونمىڭلىغان كىشى بابىلونغا ئېلىپ كېتىلگەن. كېيىنكى 100 يىلدا ، بەزىلىرى ئارقا-ئارقىدىن ئېرۇسالىمغا قايتىپ كەلدى ، بەزىلىرى شەرققە كەتتى. يەھۇدىيلار پادىشاھلىقى غەربىي رايونلاردا قۇرۇلدى ، ئۇ جۇڭگو تارىخىدا خوتەن خانلىقى دەپ ئاتىلىدۇ.
تۆتىنچى ۋە بەشىنچى چوڭ دىئاسپورا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 165-63-يىللار ئارىلىقىدا يۈز بەرگەن. رىم تاجاۋۇزچىلىرىغا قارشى تۇرۇش كۈرىشىدە ، يەھۇدىيلار شەرققە كۆچۈشكە مەجبۇر بولدى. ئوخشاش مەزگىلدىكى غەربىي خەن سۇلالىسىنىڭ تارىخى خاتىرىلىرىدە ، خەن سۇلالىسى ئىمپېراتورى ۋۇ ليۇ چې غەربتىن كەلگەن كۆچمەننى «يۇداۋ ناھىيىسى» گە ئورۇنلاشتۇرغان.
ئالتىنچى بۈيۈك دىئاسپورا مىلادى 132-يىلى ئىدى. رىملىقلار ئۈچ نۇرلۇق سىياسەتنى يولغا قويۇپ ، ئىرۇسالېمنى بىراقلا تۈزلىۋەتكەن. يەھۇدىيلارنىڭ ھەممىسى ۋەتىنىدىن قوغلاپ چىقىرىلىپ ، 2000يىللىق دۇنياۋى سۈرگۈن ھاياتىنى باشلىغان.
بۇ بۈيۈك كۆچۈش جەريانىدا ،  بىر يەھۇدىي قەبىلىسى ئوتتۇرا جۇڭگوغا كەلدى ، باشقا ھونلار بولۇش سۈپىتى بىلەن شەرقىي خەن سۇلالىسىگە تەسلىم بولۇپ ، شەنشى ، شەندۇڭ ۋە جياۋجوۋ يېرىم ئارىلىغا كىردى.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.