ئاتۇش يوشۇرۇن يەھۇدىيلىرى

ئاتۇش ياكى ئارتۇش بولسا تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربى شىمالىغا، تەڭرى تېغىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ 9-ئەسىردىن بۇرۇنقى تۈركى قەبىلىلەرنىڭ ئىستىلاھ قىلىشىدىن بۇرۇن، ئۇلار تات تىلىدا سۆزلىشەتتى. بۇ پاكىت مەھمۇد قەشقەرىنىڭ دىۋان لۇغەتىدە تىلغا ئېلىنغان.

ئۇنداقتا تات تىلى قانداق تىل؟

تات تىلى ياكى تاتى تىلى بولسا غەربى جەنۇپ ئىران تىلى بولۇپ، ئەمما پارىس تىللى بىلەن قەتئىي باغلىنىشى يوق. بۇ تىل پەقەت تاتلار تەرىپىدىن ئىشلىتىلىدۇ. بۇ تىلنىڭ يېزىقچە شەكلى ئوتتۇرا پارىس پاخلاۋى تىلىغا مۇناسىۋەتلىك. بۇنىڭدىن باشقا تات تىلىنى كاۋكازلىق يەھۇدىيلارمۇ ئىشلىتىدىغان بولۇپ يەھۇدى-تات تىلى دەپ ئاتىلىدۇ.

ئۇنداقتا تاتلار كىم؟ ئۇلار نەدىن كەلگەن ئادەملەر؟

ئاۋال بۇ ۋىدىيونى كۆرۈڭ

 

تاتلار بولسا كاۋكازلىق يەرلىك ئىرانلىقلار بولۇپ ئۇلارنىڭ مەنبەسى ساسانىد دەۋرىدىكى ئىرانلىق كۆچمەنلىرىدۇر.

دېمەككى، كاۋلازغا كۆچكەن ئىرانلىق تاتلار ياكى ئىسرائىل ئەۋلادلىرى ، ئەلۋەتتە  خېلى بۇرۇن ۋە كېيىنكى زامانلاردا ئاتۇشقا كۆچكەن بولىشىمۇ مۇمكىن، ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرى ئاۋال سوغدىياناغا يەنى ئوتتۇرا ئاسىياغا ئاندىن ئارتۇشقا يەرلەشكەن.

مىلادىدىن بۇرۇنقى 539-يىلى بابىيلون يېقىلدى. بابىيلون پارىس خانى سايرىس تەرىپىدىن ئىستىلاھ قىلىندى. شۇنىڭ بىلەن تۇنجى ئىسرائىل قەۋىمى بالخ رايونىدا پەيدا بولۇشقا باشلىدى. نەچچە ئەسىر ۋاقىتتىن كېيىن بالخ ئىسرائىل ئەۋلادلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ جەمئىيىتىنى شەكىللەندۈردى. شۇنىڭ بىلەن ئاستا ئاستا ئىسرائىل ئەۋلادلىرى باشقا چوڭ رايون مەركەزلىرىگە جايلىشىشقا باشلىدى. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئىسرائىللار سوغىد رايونىدا پەيدا بولۇشقا باشلىدى. ئۇلار پاخلاۋى تىلىدا سۆزلىشەتتى بۇ تىل كېيىن سوغىد تىلى دەپ ئاتالدى. كېيىن بۇخارادا يېڭى ئىرانچە تىل يەنى دارى تىلى پەيدا بولدى. ئىسرائىل ئەۋلادلىرى بۇ تىلنىمۇ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئۆگىنىۋالدى، ئەمما يەنىلا پاخلاۋى تىلىنىڭ ئېلىمنىتلىرىنى ساقلاپ قالدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلارنىڭ تىلى قەدىمقى ئەخىمەنىدس، پاخلاۋى ۋە دارى تىللىرىنىڭ ئارلاشمىسى بولۇپ شەكىللەندى ۋە تۈرك تىللىرىنىڭ بەزى ئېلىمنىتلىرىنىمۇ قوشۇۋالدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ تىل يېڭى زامان تاجىك تىلىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئاساس سېلىپ بەردى.

دىۋانى لۇغەتتە مۇنداق مەزمۇنلار بار:

تات- پۈتۈن تۈركلەرنىڭ نەزىرىدە، پارىسچە سۆزلەيدىغان كىشى

تات- تۇخسى، ياغمىلارنىڭ نەزىرىدە مۇسۇلمان بولمىغان ئۇيغۇرلار، مەن بۇنى ئۇلارنىڭ ئۆز يۇرتلىرىدا ئاڭلىدىم، «تات تاۋغاچ» دەيدىكەن. بۇ «ئۇيغۇر ۋە چىنلىق» دىگەن بولىدۇ. ئۇلار ۋاپاسىز كېلىدۇ … تاتسىز تۈرك بولماس، باشسىز بۆك بولماس

2- قىسىم 409 – 410 – بەت

دېمەك تاتسىز تۈرك بولماس دېگەنلىك تاتلار بىلەن تۈركلەرنىڭ ئىتىپاق تۈزگەنلىكى، باشسىز بۆك بولماس دېگەنلىك بولسا تۈركلەرنىڭمۇ بېشىغا دوپپا ياكى كىپپا كىيىپ تاتلارغا ئوخشاش ھاياتتا ياشايدىغانلىقى، تۈركلەرنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتە تاتلارغا سىڭىپ كەتكەنلىكىنى بىلىۋالغىلى بولىدۇ.

بۇ سوغدىلار ياكى تاتلار ۋە ياكى بۇخارالىقلار قىسقىسى ئاتۇش تاتلىرى بولسا قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ قۇرۇغۇچىلىرىدۇر. سۇلتان سۇتۇغ بۇغراخان بولسا تۇنجى دىنىنى ئىسلاملاشتۇرغان پادىشاھتۇر.  سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ كېلىپ چىقىشى ئاتۇشتىن بولۇپ 10-ئەسىردىكى ھۇدۇد ئەل ئەلەم دېگەن كىتاپتا ئېىيتىشىچە بۇغراخان ئاتۇشنىڭ ياغما مەھەللىسىدىن، ياغما بولسا قاراخانىيلارنى قۇرىغان قەبىلىلەرنىڭ ئىچىدىكى بىر قەبىلىدۇر.

سۇتۇغ بۇغراخان تارىم ئويمانلىقىدىكى خەلقلەرنى مەجبۇرى ئىسلاملاشتۇرغان بولغاچقا، شۇ ۋاقىتتىكى بارلىق باشقا دىنغا ئېتقاد قىلىدىغان ئىسرائىل ئەۋلادلىرى جاننى ساقلاش ئۈچۈن ھەممىسى ئىسلاملاشقان. بۇنىڭغا ئوخشىغان مىساللار ئىسپانىيە پورتىگال دېگەندە زېمىنلاردىمۇ يۈز بەرگەن بولۇپ شۇنىڭغا ئوخشىغان مەجبۇرى ئىسلاملاشۇرغان ياكى خېرىستىئانلاشتۇرغان ئىسرائىل ئەۋلادلىرى ياكى يەھۇدىيلار دىننى جەھەتتە ئىسلامغا ئېتقاد قىلغاندەك كۆرۈنسىمۇ ئەمما ئەسلىدىكى ياشاش ئۇسلۇبىنى ساقلاپ قالغان.بۇنىڭدەك كىشىلەرنى كېين تەتقىقاتچىلار يوشۇرۇن يەھۇدىيلار دەپ ئاتىغان.

ئەسىرلەردىن كېيىن ئوتتۇرا ئاسىيادا تېمۇر پادىشاھلىقى قەد كۆتۈرگەندە نۇرغۇن يەھۇدىيلار بۇخاراغا كېلىپ يەرلەشكەن. تېمۇرنىڭ باش كۆتۈرۈشى بولسا سوغدىلارنىڭ ياكى تاتلارنىڭ ۋە ياكى بۇخارالىقلارنىڭ قىسقىسى يەھۇدىيلارنىڭ باش كۆتۈرگەنلىكىنىڭ سىموۋولى بولۇپ قالغان. بۇلار كېيىنكى مەزگىلدە بۇخارا يەھۇدىيلىرى دەپ ئاتالغان.

ئەلۋەتتە يوشۇرۇن يەھۇدىيلار ئاتۇشتىلا مەۋجۇت بولمايدىغان بولۇپ تەڭرى تاغنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدىكى ھەربىر چوڭ شەھەردە مەۋجۇت. شۇڭا دائىرىسى جەھەتتىن يوشۇرۇن يەھۇدىي سالاھىيىتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ جايلىشىشى كەڭ، سانى  ئاز ئەمەس. ئەمما ئومۇمى ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن يوشۇرۇن ئىسرائىل ئەۋلادلىرى دېگەن ئاتالغۇ تېخىمۇ ماس كېلىشى مۇمكىن. 

بۇلارنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالى مەن بولۇپ، مېنىڭ دى ئېن ئا نەتىجەم بۇ تارىخنى ئىسپاتلايدۇ.ئەلۋەتتە ھەممىمىزگە تونۇش بولغان بۇ ئادەمنىڭ دى ئېن ئا سىمۇ بىزگە ئوخشاش نەتىجىنى چىقىرىپ بېرىشى ئېننىق.

ئۇنداتا سىز ئاتۇشلۇق داڭلىقلاردىن يەنە كىملەرنى تونۇيسىز؟ ئۇلارنىڭ ئىقتىسادى ۋە سىياسىدىكى ئورنى قانداق؟  ئۇلارنىڭ يوشۇرۇن يەھۇدىيلار ياكى ئىسرائىللار ئىكەنلىكىنى  ئويلاپ  باققانمىدىڭىز؟ مەنمۇ ئۆزۈمنىڭ ئۇنداق ئىكەنلىكىنى ئويلاپ باقمىغان. ئەمما ھەقىقەت شۇ بولسا ئۇنى قۇبۇل قىلىش كېرەك ۋە ئىسرائىل بولغانلىقىمىزدىن پەخىرلىنىشىمىز كېرەك دەپ قارايمەن.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.